Soms ben je moe. Van een dag hard werken of een dag vol indrukken. Of van een periode die gewoon te veel van je vergde: het was te veel, te snel, te lang en te intens. Je bent overprikkeld. Dat gevoel kennen we allemaal wel, en toch weten we er vaak geen raad mee. Want de voor de hand liggende oplossing zoals even niets doen en een avondje netflixen, is niet de oplossing. Sterker nog, het maakt het eigenlijk alleen maar erger. Hoe zit dat en wat werkt dan wél?
Moe en moe
Ons lichaam kent grofweg twee systemen die vermoeidheid signaleren: het fysieke en het mentale. Fysieke vermoeidheid herstel je door stilzitten, slapen, niet bewegen. Mentale vermoeidheid werkt anders. Die zit in de prefrontale cortex, het deel van je brein dat verantwoordelijk is voor planning, beslissingen nemen en focussen. Dat gebied raakt uitgeput door mentale belasting: een volle to-do-lijst, prikkels van alle kanten, de constante noodzaak om keuzes te maken. Elke beslissing, hoe klein ook, kost iets. Dat heet decision fatigue, en het verklaart waarom je aan het eind van de dag minder geduldig bent en je slechter kunt concentreren.
Netflix is geen herstel
Plat op de bank, gordijnen dicht, een serie op. Dat voelt als rust. Lichamelijk is het dat ook. Maar je brein volgt ondertussen een verhaal, verwerkt emoties en reageert op beelden en geluid. De cognitieve belasting neemt af, maar verdwijnt niet. Neurobioloog Brankele — bekend als winnaar van De Slimste Mens — zegt het in Metro treffend: met Netflix ontprikkel je fysiek, maar niet per se mentaal. Passieve rust houdt de hersenen in een halfactieve toestand. Onderzoek naar het default mode network laat zien waarom: dat hersennetwerk is actief als je ‘niks’ doet, maar het is ook betrokken bij piekeren en het herleven van stressvolle situaties. Op de bank nadenken over wat je morgen nog moet doen is voor je brein niet echt ontspannen.
Stilte helpt ook niet
Dan toch maar alle prikkels buiten sluiten? Ook dat pakt verkeerd uit. Brankele legt in Metro uit dat je hersenen zich aanpassen aan het niveau van prikkels dat je ze geeft. Wie lang in volledige stilte zit, went aan weinig en ervaart daarna normale prikkels als overweldigend. Je maakt jezelf gevoeliger, niet minder. Psychologen noemen dit sensory sensitization: bij langdurige prikkelarmoede wordt het zenuwstelsel steeds fijngevoeliger afgesteld. Brankele illustreert het herkenbaar: kinderfilms van vroeger vind je nu waarschijnlijk ondraaglijk traag. Het brein past zich altijd aan, beide kanten op.
Lees ook: Ontsnappen aan de ratrace: moeten we dit allemaal echt van onszelf?
Ánders prikkelen
De werkelijke oplossing klinkt tegenstrijdig: om te ontprikkelen, moet je iets doen. Het gaat erom dat je het cognitieve domein loslaat en het zintuiglijke en lichamelijke opzoekt. Je brein is overbelast door taal, redeneren en beslissen. Herstel zit in activiteiten waarbij dat systeem even niet aan de beurt is. Brankele noemt in Metro concrete voorbeelden: wandelen in de natuur zonder muziek of podcast, tekenen, dansen, muziek maken, koken, tuinieren, houtbewerken. Wat deze dingen gemeen hebben: je bent actief aanwezig met je handen en zintuigen, maar je hoeft nergens over na te denken. Natuur en zachte zintuiglijke omgevingen herstellen de aandacht juist omdat ze je betrokken houden zonder dat het moeite kost. De flow-toestand die je bereikt bij tekenen of koken geeft neurologisch herstel door optimale betrokkenheid zonder druk.
Klein beginnen
Je hoeft het niet groot aan te pakken. Een kwartier tekenen na het eten. Koken zonder achtergrondgeluid. Een avondwandeling zonder oortjes in, want ook dat ongemakkelijke gevoel zonder podcast is veelzeggend. Het laat zien aan hoeveel prikkels we inmiddels gewend zijn. Het gaat niet om prestatie, maar om het type aandacht dat je je brein geeft. Ontspanning is niet de afwezigheid van activiteit, het is de aanwezigheid van de juiste activiteit. Eentje die je uit je hoofd haalt en in je lijf brengt. Even lekker zwemmen helpt natuurlijk ook, maar is natuurlijk vanzelfsprekend. Fijn weekend!