We zeggen graag dat ervaring de beste leermeester is. Hoe langer je iets doet, hoe beter je erin wordt. Dat klinkt heel logisch. Maar onderzoek laat zien dat dit lang niet altijd klopt. In een uitgebreid artikel van De Correspondent laat journalist Michiel de Hoog dit overtuigend zien aan de hand van onderzoek van psycholoog Ilse Peringa. Vooral in beroepen waarin de werkelijkheid voortdurend verandert en waarin feedback niet direct of zuiver is, blijkt ervaring vaak vooral het zelfvertrouwen te vergroten niet de expertise. Hoe wel?
(On)veilige leeromgeving
De Hoog laat zien hoe de analyses van Ilse Peringa duidelijk maken dat niet ervaring op zich, maar de leeromgeving belangrijk is. In een ‘vriendelijke leeromgeving’ waarin je snel en eenduidig ziet of een handeling werkt, zoals schaken of tennis, kun je een fout meteen koppelen aan een specifieke handeling en gericht bijsturen. Maar in een ‘vijandige leeromgeving’ waarin oorzaken en gevolgen voortdurend door elkaar lopen, waar regels niet altijd helder zijn, informatie onvolledig en situaties nooit helemaal hetzelfde, is dat veel lastiger. De Hoog benadrukt dat professionals in zulke omgevingen wel leren, maar eigenlijk vooral hun eigen aannames bevestigen. Ze ontwikkelen een sterke overtuiging in hun oordeel, terwijl ze niet altijd zicht hebben op wat hun oordeel werkelijk waard is. Een studie onder Psychotherapeuten liet zelfs een lichte afname zien in het welzijn van hun patiënten naarmate therapeuten langer werkten en/of meer patiënten hadden gezien. Mogelijke verklaring zou zijn dat therapeuten met de jaren te zelfverzekerd worden, geen goede feedback op hun diagnosesen krijgen en dus sneller verkeerde diagnoses stellen. De Hoog haalt ook een mooi voorbeeld aan van wat wél werkt uit de zwemsport. De explosieve start van Ranomi Kromowidjojo was namelijk niet zomaar talent, maar het resultaat van leren. Na elke duik kreeg ze onmiddellijk een meting van haar starttijd, door die directe koppeling tussen actie en resultaat zag ze meteen wat werkte en wat niet. Elke feedbackcyclus was helder en onmiddellijk waardoor ze stap voor stap kon groeien naar perfectie. Het laat zien wat in veel beroepen zó lastig te creëren is: een omgeving waarin je precies weet wat een keuze oplevert, en waarin verbeteren een logisch gevolg is van zichtbare terugkoppeling.
Hindsight bias
In het Correspondent-artikel beschrijft De Hoog twee ontwikkelingen die wél groeien met ervaring, maar die leren juist kunnen belemmeren. Ten eerste neemt het zelfvertrouwen toe: door herhaling word je vloeiender in je beoordelingsproces en vorm je sneller een coherent verhaal over wat je denkt dat er speelt. Ten tweede maakt dat toegenomen vertrouwen het gemakkelijker om anderen te overtuigen van je oordeel. Daardoor ontstaat de paradox dat ervaring vooral het gezag en de overtuigingskracht vergroot. Daar komt nog iets bij: de hindsight bias. Mensen herinneren hun voorspellingen namelijk vaak vertekend zodra de uitkomst bekend is. Ze hebben de overtuiging dat ze ‘het eigenlijk al zagen aankomen’, ook wanneer dat feitelijk niet klopt. Een menselijke neiging om achteraf de werkelijkheid te reconstrueren op een manier die het eigen oordeel bevestigt en het ego beschermt. Maar precies dát mechanisme maakt leren moeilijk: als je gelooft dat je eerder al gelijk had, zie je niet waar je oordeel tekortschiet en sta je minder open voor feedback die je nodig hebt om beter te worden. Het alternatief? Accepteren dat niet alles te voorspellen is en dat onzekerheid een normaal onderdeel is van vakmanschap. Dáár begint echte expertise.
Lees ook: Feedback geven maakt het leuk, uitdagend én waardevol
Feedback leren
Ook in de diverse functie in het zwembad volgen situaties elkaar snel op en zijn omstandigheden zelden identiek. Ervaring is dan waardevol, maar nooit vanzelfsprekend een garantie dat je steeds beter wordt. De Hoog beschrijft op basis van Peringa’s onderzoek dat terugkoppeling zou moeten voldoen aan drie voorwaarden:
- Zuivere feedback: weten wat er precies gebeurde, zonder aannames of verstorende factoren.
- Snelle feedback: inzicht krijgen op een moment waarop de link tussen handeling en effect nog voelbaar is.
- Veelvuldige feedback: voldoende herhaling en momenten om te reflecteren zodat patronen zichtbaar worden.
In een omgeving waar deze drie elementen aanwezig zijn, kunnen mensen niet alleen fouten bespreken maar ook beter begrijpen wat hun handelen daadwerkelijk oplevert. Het is een cultuur waarin reflectie vanzelfsprekend wordt, waarin ruimte is voor openheid, en waarin routine niet het eindpunt is maar juist een vertrekpunt voor verdere ontwikkeling. En ook waar gekeken wordt naar modellen om patronen zichtbaar te maken. Zoals De hoog beschrijft in zijn voorbeeld over voetbalscouts waar hun inschattingen werden vergeleken met een statistisch model dat objectieve wedstrijdgegevens analyseerde. Het model bleek betrouwbaarder te voorspellen wie er echt zou doorbreken en hielp de scouts te begrijpen wat werkt en waarom. Hun ervaring werd vertekend door omstandigheden die ze niet konden overzien, terwijl het model systematisch keek, onbevooroordeeld en na elke wedstrijd directe, harde feedback gaf.
Leren vanzelfsprekend
De kern van Peringa’s boodschap, zoals De Hoog die zo mooi heeft beschreven, is dat expertise niet ontstaat door simpelweg uren te maken, maar door omstandigheden te creëren waarin ervaring wordt omgezet in inzicht. In iedere professionele omgeving, is dat misschien wel de grootste uitdaging: zorgen dat mensen zich veilig voelen om te leren, dat reflectie vanzelfsprekend wordt en dat feedback geen kritiek is, maar een hulpmiddel. Want pas dan kan ervaring uitgroeien tot expertise.
advertentie
